و غیره

از طرف دیگر، سایر روستاها و شهرهای همجوار وفس نیز دائما در تقلّا بودند تا به هر نحو ممکن، مسیر جاده را تغییر داده و آن را از منطقه خود بگذرانند. بحث های بسیاری پیش آمد و در موارد اندکی درگیری هایی نیز صورت گرفت.

در اولین همایش توسعه پایدار شهرستان کمیجان نیز، پیرامون این مسئله بحث جدی درگرفت و در بروشور این همایش دلایل مستدلی در ترجیح عبور این جاده از وفس مطرح شد که عبارتند از:

1. کوتاه شدن این مسافت برابر است با صرفه‌جویی در وقت - انرژی انسانی - سوخت - استهلاک خودروها - استهلاک جاده‌ها - راحت شدن ارتباطات و به طور کلی صرفه‌جویی در سرمایه‌های کشوری.

2. هم‌اکنون فاصله کمیجان - ساوه که بیشتر از راه آشتیان صورت می‌گیرد 220 کیلومتر می‌باشد؛ اما با اجرای این پروژه این مسافت به 150 کیلومتر کاهش پیدا خواهد کرد.

3. هم‌اکنون فاصله کمیجان - تهران که بیشتر از راه‌ آشتیان صورت می‌گیرد 330 کیلومتر می‌باشد؛ اما با اجرای این پروژه ارتباط با پایتخت به 260 کیلومتر کاهش پیدا خواهد کرد.

4. هم‌اکنون فاصله ملایر - ساوه که بیشتر از راه همدان صورت می‌گیرد 310 کیلومتر می‌باشد؛ اما با اجرای یا پروژه این مسافت به 225 کیلومتر کاهش پیدا خواهد کرد.

5. کوتاه شدن مسیر ملایر - ساوه نه تنها برای ملایری‌ها بلکه برای کلیه افرادی که می‌خواهند از استان لرستان به سمت ساوه و پایتخت تردد کنند مفید واقع خواهد شد.

6. وقتی این جاده از دره سرسبز و زیبای روستای «وفس» که کیلومترها فضای سبز و جنگل‌ مانند دارد عبور کند و با جاذبه‌یی که این روستا و مراکز پذیرایی که بعدها در این مسیر احداث خواهد شد خواهند داشت، می‌تواند برای گردشگران، منطقه‌یی خوش آب و هوا و همچنین بازدید از روستای تاریخی و زیبای «وفس» یا «ابیانه استان مرکزی» منطقه‌یی جاذب باشد.

و در نهایت بعضی ناهماهنگی ها و اختلافات موجود در داخل وفس پیرامون مسیر جاده، اجرای طرح را با مشکل مواجه کرده بود.

ولی خوشبختانه با وجود همه این مشکلات (که معمولا در همه جای ایران موجود است) اجرای این طرح از حدود 20 روز قبل در وفس (در منطقه کاچان، پشت کوه علی آوا) آغاز شده و در حال حاضر چند دستگاه ماشین آلات سنگین و تعدادی کارگر و احتمالا تنی چند مهندس راهسازی نیز، مشغول به کار هستند. البته طبق شنیده ها، در حال حاضر کار خیلی آهسته پیش می رود به طوری که در بعضی روزها، کار کلاً تعطیل می شود.

  عشق به فاطمه

عشق يعني ...
  عشق يعني دل سپردن در الست

از مي وصل الهي  مستِ مست

عشق  يعني  ذكر ناموس  خدا

يا علي گفتن به زير دست و پا

عشق  يعني  جلوه  صبر  خدا

شرم ايوب نبي  از مرتضي

عشق بر دلداده  فرمان  مي‌دهد

عاشق جان داده را جان مي‌دهد

عشق باعث شد كه دل سامان گرفت

پشت درب خانه زهرا جان گرفت

عشق  يعني انقلاب فاطمه

از كبودي  چشم تار فاطمه

عشق يعني عشق ناب فاطمه

بيت الاحزان خراب فاطمه

فاطـــــمه (س) بــــهترين الـــــــــگوي زنــــــــان

پاك ترين زن و مــــــهربان ترين مــــادر

دخت رســـــول اكرم (ص) و همـــــسر مولا علي ع

فــــاطمه بهتـــــرين غمـــــخوار پــــــــدر

فــــاطمه مــــهربان ترين همــــــــسر براي شوهـــــر

فــــاطمه دلسوزترين و پاك ترين مـــــــادر فــــــرزندان

آري فــــاطمه سيماي پاك اسلام است

فــــاطمه ستاره ي آسمان محبت و مـــــــهر مــــــادري است

فــــاطمه الگــــــوي ايثار و فـــــــداكاري است

زهــــــرا يعني عشـــــق پاك

زهـــــــرا يعني صـــفا ، وفــــــا ، احســــان و دينداري

زهــــــرا يگانه دردانه ي پاك آل اَحــــــــمد

زهـــــــرا نوري از جنت و بهشت الــــــــهي است

فــــاطمه يعني صــــــداقت و ســـــادگي

فــــاطمه يعني عشــــــق پاك

طول  باغ هاي وفس در حدود 10 كيلومتر مي باشد و وسعتي بيش از 400 هكتار(برابر با 4 كيلومتر مربع) دارند.

بيشترين عرض در حدود 1500 متر و كمترين عرض در حدود 150 متر مي باشد. همانطور كه در تصوير بالا مي بينيد، هر چه از جهت جنوب به طرف شمال حر كت مي كنيم، عرض باغ ها كاهش مي يابد.

اين باغ ها در دو طرف دره ها و به صورت كرت هاي پلكاني شكل قرار گرفته اند و از طريق جوي هاي طولاني مشروب و آبياري مي شوند و امروزه تمامي آب هاي روستا به آبياري و مصارف باغداري مي رسد.

در مناطق مختلف وفس، خصوصاً در طول دره ها(همانطور كه ذكر شد) و مجاري آب قنات ها، به سبب آب و هواي مناسب و خاك مستعد، انواع و اقسام درختان مثمر و غير مثمر كشت و پرورش داده مي شود كه بيشتر آنها خاص مناطق معتدل و سردسير است.

درختان اين ناحيه به صورت باغات و بيشه ها كه اكثراً به صورت ناموزون و ناهماهنگ و گاه در حواشي كشتزار ها به صورت موازي در يك رديف كاشته شده است، مي باشد. در بعضي مكان ها، تراكم درختان تا حدي است كه نور خورشيد نيز قادر نيست از لابلاي  شاخ و برگ ها عبور كند و به زمين برسد.

برخلاف كشاورزي كه گسترش چنداني ندارد(به دليل شرايط خاص طبيعي)، باغات بسيار زيادي در وفس وجود دارد(باز هم به دليل شرايط خاص طبيعي) كه در نتيجه باعث شده است در همه ي زمان ها، قسمت اعظمي از درآمد ساكنان وفس از طريق باغداري تامين گردد. علي رغم اينكه اين مسئله هنوز هم صادق است متاسفانه شيوه ي باغ داري همان شيوه ي دهه ها و سده هاي قبل مي باشد و  از روش ها و تكنولوژي مدرن در باغداري استفاده نمي شود.

از درختان مثمر موجود در وفس مي توان از گردو، سيب، گيلاس، آلبالو، آلو، بادام، زردآلو، ... نام برد. متاسفانه به دليل طبيعت كوهستاني و عدم وجود راه مناسب و همچنين راه هاي بين مزارع، اكثر اوقات( به خصوص از بعد انقلاب و با مهاجرت تعداد زيادي از وفسي ها به شهر هاي ديگر) استفاده چنداني از اين درختان و ميوه هاي آنها نمي شود و اصلاً ميوه ي آنها چيده نمي شود كه در نتيجه ميوه ها در پاي درختان از بين مي روند. تنها ميوه هايي كه هميشه چيده مي شود گردو و بادام (و يكي دو ميوه ديگر، بسته به نوع باغ) مي باشد كه با قيمت خوبي به فروش خواهد رسيد. 

از ميان درختان غير مثمر نيز مي توان به سرو و صنوبر، بيد و چنار اشاره كرد كه در ميان درختان مثمر خودنمايي مي كنند. اين نوع درختان در صنعت نجاري حائز اهميت بوده و همين امر، يعني وجود درختان زياد باعث رونق صنعت نجاري در دهه هاي قبل در وفس بوده است. در آن زمان ها كارگاه هاي متعدد نجاري در روستا وجود داشته( در حال حاضر تعدادي از نجاري ها فعال هستند) و حتي وسايل و لوازم چوبي روستاهاي همجوار را نيز تأمين مي كردند.

 جمع آوري ميوه ها

« باغات كورْوَرَه و كاچان، جمع آوري ميوه ها به صورت همزمان صورت مي گيرد و افرادي كه در آنجا باغ دارند حق ندارند جمع آوري ميوه ي باغ خود را زودتر شروع كنند بلكه بايد قبلاً با هم هماهنگ كنند و در يك روز مشخص كار جمع آوري ميوه ها را انجام دهند، البته دليل اين امر آن است كه چون محصول اين باغات اكثراً انگور است و راه هاي عبوري از مسير باغ هاي همديگر است لذا ممكن است كه هنگام برداشت محصول يك باغ به باغ هاي مجاور آسيب برسد. در ساير باغات اين شرط جمع آوري همزمان محصول وجود ندارد و هر كس مي تواند هر زماني كه خواست كار جمع آوري محصول را انجام دهد و در كار جمع آوري ميوه ها، معمولاً تمام افراد خانواده مشاركت دارند و نحوه ي برداشت و حمل ميوه هاي گوناگون متفاوت است».

 اسامي باغ هاي وفس

باغ هاي وفس، به قسمت هاي كوچك بسيار زيادي تقسيم مي شوند  و هر كدام از اين قسمت ها، نام هاي مخصوص به خود را دارند.

منابع:

1) جغرافياي طبيعي، اقتصادي و انساني وفس؛ حسينعلي باريك لو؛ پايان نامه دانشجويي؛ سال 1373.

2) منوگرافي روستاي وفس؛ حسينعلي حاجيلو؛ پايان نامه دانشجويي؛ سال 1379.
 

 مراتع وفس
  پوشش گياهي در وفس را مي توان به دو دسته تقسيم كرد؛ دسته اول) اشجار و باغاتي كه يا به دست انسان غرس شده يا بقاياي درختان خودروئي است كه در دشتستان هاي كم وسعت نواحي چشمه ساران كهن(كه شايد بعد ها به صورت قنات درآمدند) رشد و نمو نموده اند. دسته دوم) مراتع، گياهان بوته اي، درختان و درختچه هايي كه در پهنه ي كوهها و قله ها به صورت خود رو، رشد كرده اند.

 
و اما

1) كوهستاني بودن منطقه،2) وسعت زياد آن و 3) اعتدال هوا، سبب رويش انواع گياهان مرتعي در دامنه ي كوهها گرديده است و در مراتع وفس انواع گياهان چند ساله و يك ساله وجود دارد.

جالب اينجاست كه هر كدام از اين گياهان متنوع در زمان خاصي به چراي دام ها مي رسند، گياهان ريشه داري نيز وجود دارند كه حتي در تابستان به رشد خود ادامه مي دهند و منبع تغذيه دام ها را در اواخر تابستان و پاييز تامين مي كنند.

از ماه ارديبهشت تا اوايل تيرماه، به علت وجود انواع گياهان در مراتع، زيبايي خاصي طبيعت منطقه را در بر مي گيرد. پس از تيرماه آنچه در مراتع به چشم مي خورد گياهان چند ساله اي هستند كه به نوعي خود را براي زندگي در آنجا وفق داده اند و علي رغم بارش كم، باز سرسبزي را به طبيعت مي بخشند و چَراي دام ها تا حدود آذرماه را، همين گياهان تامين مي كنند.

مراتع وفس، علي رغم توجه نكردن به ظرفيت بهره برداري آنها از سال هاي قبل تا كنون، باز هم در بين روستا هاي اطراف، بهترين مي باشد و به طور كلي مراتع وفس را مي توان در رده مراتع متوسط طبقه بندي كرد.

 محدوديت هاي مراتع منطقه وفس

در  گذشته، مراتع وفس به دو منطقه تقسيم مي شدند:

1) منطقه شمالي كه تقريباً سرزمين هاي پست تري نسبت به مناطق جنوبي مي باشند و لذا رويش گياهان در اين منطقه زودتر شروع مي شود، 2) منطقه جنوبي كه به علل مرتفع بودن نسبت به مناطق شمالي، سرد تر بوده و رشد گياهان مرتعي بسيار خوب آن، ديرتر شروع مي شود. به همين خاطر در سال هاي قبل، چَرا در مراتع قسمت جنوبي تا حدود تيرماه ممنوع بود و از فروردين ماه تا تيرماه، گوسفندان در مراتع شمالي مي چريدند و پس از آن به مراتع جنوبي نيز مي آمدند. اين تقسيم بندي بسيار مناسب بود، چرا كه با اين كار گياهان مراتع جنوبي، رشد كامل خود را طي مي كردند و كاملاً براي چَرا آماده مي شدند.

 امروزه بدون رعايت اين تقسيم بندي  گياهان هنوز سر از خاك بيرون نياورده مورد چَرا قرار مي گيرند و زير دست و پاي احشام از بين مي روند كه همين امر، سالانه خسارات زيادي را به مراتع وارد مي كند.

1) شخم زدن مراتع و تبديل آنها به زمين هاي زراعي(خصوصاً در سال هاي اخير)، 2) چَراي بي رويه و عدم رعايت ظرفيت مراتع و همچنين 3) بوته كني(گر چه نسبت به گذشته كمتر شده)، از عواملي هستند كه مراتع را بيش از پيش تخريب مي كنند.

امروزه، به علت تخريب مراتع و كم شدن گياهان ريشه دار در دامنه ها، بارندگي نيز اثر مخربي بر جاي مي گذارد و سيلاب ها و جويبارها باعث فرسايش هر چه بيشتر مراتع مي شوند.

 اصلاح مراتع

وجود حدود 20 تا 25 هزار راس دام در وفس و اين مسئله كه قسمت مهمي از درآمد روستائيان ساكن وفس از طريق دامداري تامين مي شود، اهميت مراتع را بيش از پيش روشن مي نمايد و اين امر نيز به نوبه خود، برنامه ريزي هايي جهت اصلاح مراتع در آينده مطالبه مي كند. متاسفانه تا به حال توسط سازمان ها و ارگان هاي مسئول(جهاد سازندگي، جنگلداري و....) در رابطه با اصلاح مراتع وفس هيچ اقدامي صورت نگرفته است و فقط در سال 1372 نقشه اي از مراتع وفس تهيه شده است (و شايد طرحي براي بهبود مراتع در نظر گرفته شده) كه آن هم تا به حال بر روي كاغذ باقي مانده و در اين راستا اقدامي عملي صورت نگرفته است.

 علي رغم همه اين بي توجهي ها( چه از طرف مسئولين و چه ساكنان محلي)، مراتع وفس، هنوز هم توان بالقوه بسيار بالايي دارند و مي توان از طريق آموزش ساكنان محلي و همچنين كارهايي چون كود پاشي، ايجاد سيل بند هاي كوچك و ... ظرفيت بهره برداري اين مراتع را افزايش داد.

بهره خوب درختان بادام كاشته شده در دامنه ها(به صورت ديم) و همچنين ديمي بودن تاكستان هاي درخت مو در وفس، نشان از توان بالقوه زمين و تناسب آب و هوا براي رويش گياه  و درخت دارد كه لازم است از طريق به كارگيري روش هاي جديد، حداكثر استفاده از اين استعداد طبيعي به عمل آيد.

 بعضي از مراتع وفس عبارتند از:

 دُبرين (در قسمت شمالي وفس)                               كوسي قشلاق

اَلولان (انتهاي باغ هاي وفس در شمال)                       قَلنجه (در قسمت جنوبي)

اسماعيل شاي دره                                                 ارّان (در قسمت شمالي وفس)

سيبر و چاكنار (در قسمت شمالي وفس)                     دره موشي

سَنگزار                                                               داران بَر

انجمن (در قسمت شمالي وفس)                               ييلاق

مانْدر                                                                 اَيوزي چاه

 منابع:

1) جغرافياي طبيعي، اقتصادي و انساني وفس؛ حسينعلي باريك لو؛ پايان نامه دانشجويي؛ سال 1373.

2) منوگرافي روستاي وفس؛ حسينعلي حاجيلو؛ پايان نامه دانشجويي؛ سال 1379.

 باغداري
 
يكي از جاذبه هاي روستاي وفس، وجود باغات فراوان آن مي باشد كه بر خلاف كشاورزي گسترش زيادي داشته است و درآمد قابل توجهي را عايد اهالي مي نمايد.

اين باغها كيلومتر ها در امتداد دره ها كشيده شده اند و به صورت كرت هاي پلكاني شكل مي باشند. باغداري به شيوه كاملا" سنتي رواج دارد و كار سم پاشي و اصلاح درختان به ندرت صورت مي گيرد ولي معمولا" كار بيل زني « اِسْبار » هر ساله انجام مي شود تا زمين نرم شده و آب بتواند به زمين نفوذ كرده و به ريشه هاي درختان برسد و همچنين با اين عمل علف هاي هرز از بين مي رود.

به عنوان مهمترين محصول باغات وفس مي توان از سيب، گردو، انگور، بادام، زردآلو، آلو و آلبالو نام برد كه در آينده در مورد آنها توضيح خواهم داد.

در زير نام بعضي از باغ هاي وفس آمده است :

آبي رنگ             آبي دَر                كاچان                دَرّ اَباي               سينه مولاي( آبي نر)

بالوبان               اَلولان                كورْوَرَه              ايسبين               باغ مراد (سل)

گَرِسك                برهوشكوآي        نيدر                   كهريز                چشمه ميرزا قلي

يم                      كَندوآر                بن كور 

اینکه خداوند رحمان اسرار خود را به بنده ای بیاموزد

وبعد دهان اورا به بندد،کاملا بی معنی است.

خداوند رحمان هرکاری را که انجام می دهد براساس حکمت است .

بندگان عموما" دونوع هستند:

 یکی آن دسته که به دنبال کسب معلومات دین می روند .

و دیگری آن دسته که زحمت این کار را به خود نمی دهند .

چون خداوند رحمان هیچ بنده ای را به حال خود نمی نهد ،

بنا براین به بنده ای اسرار خود را می آموزد

تا او به دیگران گوش زد کند .

امااکثر مردم غافلند (هم  الغافلون)

و این غفلت مردم است که دهان بدگان خاص خداوند را میبندد

 و نمونه بارز آن علی (ع)است که

غفلت مردم آن بزرگوار را مجبور کرد که برسر چاه برود و با چاه سخن گوید

آن گناه بزرگتر را انجام ندهند که آن را نمی بخشم .))

داود گفت :بارالهی آن گناه بزرگتر چیست ؟

((ای داود آن گناه بزرگتر ،

ناامیدی از رحمت وبخشندگی من است .)) 

پس بیائیم باخود عهد کنیم که،

 خداوند سبحان را خشمگین نکنیم .

و نگوئیم که:

شاید خدا مرا بخشد یا خدا مرا نمی بخشد ،

یا آیا امکان دارد که خدا مرا بخشد .

بلکه باید وباید بگوئیم :

که خدا وند رحمان حتما" مرا خواهد بخشید . 

روستای وفس در غرب کشور ایران، شمال غربی استان مرکزی و شمال شهرستان کمیجان قرار دارد.

منطقه وفس یکی از مناطق قدیمی و سکونت گاه مادها بوده است؛ در دوران اسلامی، این منطقه جزئی از ایالت جبال بود که عراق عجم نامیده می شد. وفس در طول تاریخ اسلامی مرکز استقرار و حکومت نایب الحکومه ها بود. در اولین تقسیمات جغرافیایی ایران در سال 1316 شمسی، منطقه وفس به عنوان یکی از بخش های شهرستان اراک در نظر گرفته شد. بخش وفس سه منطقه وفس، بزچلو و شراء را در بر می‏ گرفت. وفس تا سال 1382شمسی، بخش بود و در این سال، بخش وفس حذف و شهرستان کمیجان جای آن را گرفت[به لطف جمهوری اسلامی، در حال حاضر وفس فقط یک روستای بزرگ محسوب می شود].

طول جغرافیایی وفس: 49 درجه و 23 دقیقه از نصف النهار گرینویچ

عرض جغرافیایی وفس: 34 درجه و 51 دقیقه از خط استوا

جهت جغرافیایی: وفس دقیقا در راستای جنوب به شمال جغرافیایی قرار دارد. به عنوان مثال، گردنه ی وفس در جنوب و دشت انجمن در شمال قرار دارد.

توضیح مختصر ویژگی های وفس

مشخصات و ویژگی های طبیعی:

وفس، روستایی با توپوگرافی دره‏ای و آب و هوای معتدل کوهستانی است.

طول وفس(هوایی): طول و درازی وفس از ابتدای گردنه ی وفس تا انتهای دشت انجمن، در حدود 23 کیلومتر است.

عرض وفس(هوایی): عرض وفس در نقاط مختلف، متفاوت است؛ کمترین مقدار آن، 6 کیلومتر(در گردنه ی  وفس) و بیشترین مقدارش 13کیلومتر(در دشت انجمن) است.

وسعت وفس: وسعت وفس با طول 23 کیلومتر و عرض متوسط 10کیلومتر، 23 هزار هکتار یا 230 کیلومتر مربع است. وفس به تنهایی در حدود یک چهارم مساحت شهرستان کمیجان را تشکیل می دهد.

شکل وفس: با توجه به اختلاف کم طول و عرض وفس، می توانیم وفس را به صورت مستطیلی با عرض 10 و طول 23 کیلومتر در نظر بگیریم که در راستای جغرافیایی جنوب به شمال، کشیده شده است.

ارتفاع وفس از سطح دریا: بلندترین ارتفاع وفس، کوه قلنجه با ارتفاع 2750 متر در جنوب وفس و کمترین ارتفاع آن، محلی در دشت انجمن با ارتفاع  حدود 1550 متر است. در نتیجه، اختلاف ارتفاع در وفس در حدود 1200 متر می باشد. ارتفاع مناطق مسکونی وفس 2100 متر است.

اسامی و موقعیت بعضی ارتفاعات عمده وفس: هرچه از جنوب به سمت شمال می‏ رویم، ارتفاع کاهش می یابد. کوه قلنجه: ارتفاع 2750 متر در جنوب وفس؛ کوه هَرسهول: ارتفاع 2692 متر در جنوب وفس؛ کوه شاه نمیران: ارتفاع 2325 متر در غرب وفس؛ کوه دِزلی: ارتفاع 2500 متر در جنوب غربی وفس؛ کوه انجمن‏چای: ارتفاع 1973 متر در شمال شرقی وفس؛ کوه خشک دره: ارتفاع 2030 در شمال وفس؛ كوه بلاغ دره سی: ارتفاع 1648 در شمال وفس؛ کوه شنگه دره: جنوب غربی وفس؛ کوه سرقلعه: ارتفاع 2335 متر در جنوب وفس.

مراتع وفس: مراتع و بیابان های وفس در حدود 21 هزار هکتار می باشد. مراتع وفس جزو مراتع خوب و متوسط طبقه بندی می شود. اسامی بعضی از مراتع وفس: دُبرین(شمال)؛ کوسی قشلاق؛ اَلولان؛ قلنجه(جنوب شرقی)؛ اسماعیل شای دره؛ ارّان(مرکز وفس)؛ سیبر و چاکنار(غرب)؛ دره موشی(جنوب و جنوب غربی)؛ سنگزار؛ داران بَر؛ ییلاق؛ مانْ در؛ اَیوزی چاه.

باغات وفس: باغات وفس در میان دره ها ایجاد شده اند. طول باغات در حدود 10 کیلومتر می باشد و مساحتی در حدود 15 کیلومتر مربع دارد. اسامی باغات وفس: زِرین کریز؛ بالاین کریز؛ مَلکی بانَه؛ زِرین کوروَرَه؛ بالاین کوروَرَه؛ اِسپین؛ آخرِ دیوِ؛ دَرَه؛ بالوُبان؛ یم؛ دَرَه شیر؛ بٰالاین گِندادَرَه؛ ویی دانله؛ کاچان؛ بالاین سیااَسب؛ زِرین سیااَسب؛ مُسِیمییان؛ کَندووٰار؛ بُلاغی چالَه؛ مان تامبو؛ نِیدَر؛ اونووَر؛ کَرگَین؛ زِرین گِندادَرَه؛ مُوژدواه؛ شادییان؛ گولووَر؛ کوچَه یم؛ بَرهوشکَ آی؛ گَرِسکَ؛ دِندان هوتَه؛ سِلَ (باغ مراد)؛ میرزاقُلی خٰانییه؛ اَلولٰان؛ دَر اَبّای؛ سینَه مولای؛ بِن کَوَر؛ لِکَ؛ وَردَرو؛ اوُرَین؛ اوُدَر؛ کولوخٰانیه؛ خانیله.

زمین های کشاورزی وفس: زمین های قسمت شمالی روستا، که ارتفاع کمتری دارند و هموارتر می باشند، برای کشاورزی مناسب و مساعد هستند، اما به دلیل کمبود آب، به صورت دیم کشت می شوند. اسامی بعضی از زمین های کشاورزی وفس: سرعلی آباد؛ آبی در؛ زیزار؛ سَراوْنواران؛ شخان هُنگه؛ انجمن؛ آبی رنگ؛ گدوک فرک؛ دُبرین؛ فرهادی هُنگه؛ ارّان؛ کله تختی؛ گدوک چالمیان؛ مرزیله؛ سی در؛ چاه کنار؛ گا اُوْله؛ ییلاق؛ دِزلَ؛ کله رشتَکه؛ قلنجه؛ بن دَری؛ دوش اُشتر؛ سَیل آوْ تختی؛ مُوابی چال؛ داران بَر؛ سنگزار؛ کله میلی؛ پا ایوان گیره؛ سیدی اخراج؛ شورو؛ دَره گِرچی؛ گیزان پین؛ یعقوب جانی چال؛ باپور دره.

قنات های وفس: آب وفس از قنات و چشمه تامین می شود. روستای وفس، هشت رشته قنات دارد که همه ی آن ها در بخش جنوبی و از غرب به شرق کشیده شده اند. اسامی قنات های وفس:  قنات دوشاخه؛ قنات خیبر؛ قنات اسفین؛ قنات کیاسرعلیا؛ قنات گدوک؛ قنات کوروره؛ قنات آبرنگ؛ قنات آبدر.

حیات وحش در وفس: شرایط آب و هوایی و پوشش گیاهی مناسب، حیات وحش گسترده ای را در وفس پدید آورده است. بعضی از جانورانی که در حیات وحش وفس وجود دارند: گراز، گرگ، روباه، شغال، آهو، بزکوهی، کل، قوچ، میش، خرگوش، موش، سوسمار، مار، عقرب، مارمولک، لاک پشت، عقاب، شاهین، زاغ، انواع کلاغ، بلبل، قرقاول، کبک، کبوتر، اردک، کفترچاهی، کبوترکوهی، قمری، یاکریم، تیهو، جغد، گنجشک، بلدرچین، سار، پرستو، دارکوب، شانه بسر.

دامداری: در حال حاضر، در حدود 15000 راس انواع مختلف دام در وفس وجود دارد.

مشخصات و ویژگی های اجتماعی و انسانی:

مناطق مسکونی وفس: وسعت مناطق مسکونی وفس در حدود 4 کیلومتر مربع می باشد. در حدود 70 درصد خانه های وفس بر روی دامنه ی شمالی کوه سرقلعه قرار گرفته اند.

قدمت وفس: با توجه به نتایج تحقیقات محققان استان مرکزی (دهگان و محتاط) پیرامون وفس و سایر نقاط استان، وجود گویش باستانی در وفس، نزدیکی وفس به همدان(پایتخت دولت ماد)، شرایط نسبتا مناسب آب و هوایی برای زندگی، ساختار خانه های وفس، وجود کانال های زیرزمینی در وفس، یافت شدن سکه های ادوار مختلف تاریخ در وفس و ... ، می توان گفت که روستای وفس حداقل 3000 سال قدمت دارد.

معنی لغت وفس (vafs): بر اساس تحقیقات مرحوم استاد محتاط، 1) وفس یا ووس، تحریف شده یا دگرگون شده ی لغت ویس اوستائی، به معنی دهكده و روستا می باشد و 2) با توجه به متون اوستائی و پهلوی و سبك شناسی بهار و گویش زبان تاتی در منطقه، که این زبان بنا بر تحقیق زبان شناسان شاخه ای از زبان مادی است، بدون شك می توان پنداشت که وفس همان ویس زبان مادی و اوستائی به معنی دهكده، ملك اربابی، عشیره و تبار و خانه و خانمان می باشد.

اسامی محله های وفس: محله ی دونَ (مسجد صاحب الزمان-عج-)؛ محله ی خِیوَرْ (مسجد جامع خیبر)؛ محله ی مانْدارانْ (مسجد امام حسین-ع-)؛ محله ی مانْدِی مَزَنْ (مسجد حضرت فاطمه-سلام اله علیها)؛ محله ی مانْدِی ویلْجَ (مسجد جامع امام صادق-ع-)؛ محله ی باغْچِمیرانْ (مسجد حضرت ابوالفضل-ع-)؛ محله ی  دارانْ (مسجد امام رضا-ع-)؛ محله ی رو (مسجد امام حسین-ع-)؛ محله ی مامَرَّ (مسجد امام حسین-ع-)؛ محله ی دُلی اَمَّدْ (مسجد موسی بن جعفر-ع-)؛ محله ی دَرْوازَه(مسجد حضرت علی-ع-)؛ محله ی سِیدانْ مَلَ (مسجد برقلعه).

گویش وفسی (vafsi language): بر اساس تحقیقات زبان شناسان، گویش وفسی، شاخه ای از زبان تاتی(مادی) می یاشد. زبان تاتی(ماد) زبان رسمی «حکومت ماد» بوده است که در حدود 3000 سال قبل، در محوطه ی وسیعی از ایران مرکزی حکومت می کردند. بنابراین، گویش وفسی و به طور کلی زبان تاتی(مادی) در حدود 3000 سال قدمت دارد. در نتیجه ی تحقیقات و مطالعات پروفسور دونالد استیلو، دانشمند زبان شناس آمریکایی و سایر محققان فارسی زبان، گویش وفسی یکی از شناخته شده ترین گویش های ایرانی است و در تحقیقات مختلف زبان شناسی، به نتایج تحقیقات گویش وفسی، استناد می شود. بعضی آثاری که تا به حال پیرامون گویش وفسی تالیف شده اند: 1) کتاب «گویش های وفس، تفرش و آشتیان»: محمد مقدم(استاد زبان اوستا و فارسی باستان)؛ شماره 11 مجله ایران کوده؛ سال 1328 شمسی. 2) کتاب «Vafsi Folk Tales»(داستان های قومی مردم وفس)؛ پروفسور دونالد استیلو؛ زبان انگلیسی؛ سال 2004؛ 300 صفحه. 3) مقاله «برخی باورها و ضرب المثل های مردم وفس»؛ عزیزالله سمیعی؛ فصلنامه راه دانش؛ شماره مسلسل 9؛ بهار و تابستان 1378؛ انتشار: زمستان 1380. 4) مقاله «هماهنگی در سه زبان غربی ایران: وفسی، فارسی و گیلکی»؛ دونالد استیلو؛ زبان انگلیسی؛ سال 2004؛ 60 صفحه.

شخصیت ها و مشاهیر وفس: ملا میرمحمدباقر بن ‏میرفاضل وفسی (در حدود 300 سال قبل، زندگی می کرده است)؛ سید مبین حسینی وفسی(نامشخص، وفس - 1270 قمری، قم)؛ میرزا رفیع رفیعا(نامشخص - 1288 قمری)؛ شهید سید عبدالحمید سجادی وفسی(اولین شهید انقلاب مشروطیت ایران)(نامشخص، وفس - 1285 شمسی، تهران)؛ میرزا ابوالقاسم وفسی عراقی، معروف به حاجی میرزا(در حدود 100 سال قبل زندگی می کردند)؛ میرزا محمد حسین همافر عراقی(1265 قمری، وفس - 1307 شمسی، اراک)؛ حضرت آیت اله العظمی شیخ عبدالنبی عراقی وفسی(ره)(1308 قمری، وفس - 1344 شمسی، قم)؛ علی قلی خان دارابی؛ حاج محمد خان دارابی(پزشک حاذق)؛ میرزا محمد آقا سجادی(1276 شمسی، وفس - 1365، وفس)؛ ملا رمضان علی بادینلو(1295شمسی، وفس - 1379 شمسی، وفس)؛ شیخ احمدآقا انصاری؛ شیخ محمدرضا ظهیری؛ شیخ مهدی ظهیری؛ دکتر فریدون دارابی(متخصص قلب).

شخصیت های علمی و فرهنگی معاصر وفسی: استاد عزیزالله سمیعی(محقق تاریخ استان مرکزی)(1329 شمسی، وفس)؛ علی باباجانی(شاعر و نویسنده)(1352 شمسی، وفس)؛ مریم سقلاطونی(شاعر و نویسنده)(1354 شمسی، وفس)؛ دکتر علی دارابی(دکترای تاریخ و فعال سیاسی)؛ دکتر علیرضا باریکلو(دکترای حقوق)؛ دکتر محمود ظهیری(دکترای مدیریت مالی)؛ دکتر محمد اسماعیل دارابی (متخصص بیهوشی)؛ آقای اشراق(وکیل پایه یک دادگستری)؛ غلامرضا ملایی(نویسنده).

مهمترين منبع تأمين آب روستای بزرگ وفس، آب هاي زير زميني هستند كه به دو صورت قنات و چشمه وجود دارند.

اين روستا از نظر تعداد قنات در ميان روستا هاي اطراف قابل توجه است و تمام قنات هاي آن در بخش جنوبي روستا واقع گرديده اند.

وجود زمين هاي آهكي در بخش جنوبي و ريزش مناسب برف و باران باعث نفوذ آب به زمين و تشكيل سفره هاي آب زيرزميني گرديده است.

وفس داراي هشت رشته قنات مي باشد كه همه آنها در بخش جنوبي و از غرب به شرق كشيده شده اند و حداكثر عمق مادرچاه اين قنات ها كمتر از 20 متر و طول آنها بين 200 تا 300 متر است.

قنات دوشاخه:

این قنات در جنوب شرقی وفس واقع شده است و مادرچاه آن مشخص نیست و زمان حفر آن نیز نامعلوم است. نوسان آب آن در سالهای پربارش و کم بارش نامحسوس می باشد.

قنات خیبر:

این قنات معروف به « سرحوض» است که مادرچاه و چاههای دیگر آن مشخص نبوده و میزان آبدهی آن بسیار زیاد است و مظهر قنات، در محله خیبر قرار دارد که در آنجا آب از زیر یک منزل مسکونی  بر سطح زمین جاری می شود.

آب این دو قنات پس از طی مسیری در حدود یک کیلومتر به یکدیگر می پیوندند و همراه با چشمه های دیگری که در مسیر به آنها برخورد می کنند تمام باغات شمالی وفس را که در امتداد دره ای در حدود 10 کیلومتر کشیده شده اند را مشروب می سازند.

قنات اسبین( اسفین، اسپین، ایسبین):

این قنات نیز در قسمت جنوب غربی و در اول روستا واقع شده است که آبیاری باغات واقع در مسیر آن به صورت پیاله ای است.

قنات کیاسر علیا:

این قنات نیز در قسمت جنوب غربی واقع شده و مقدار آب این قنات در سال های پربارش و کم بارش از نوسان شدیدی برخوردار است.

قنات گدوک:

این قنات حدود 40 سال قبل حفر شده و در کنار جاده ی وفس به کمیجان قرار دارد و آب آن از طریق 3 کیلومتر خط لوله بدون پمپاژ وارد شبکه لوله کشی می شود و به مصرف شرب می رسد.

قنات کوروَرَه (کولوَرَه):

این قنات در قسمت جنوب غربی  و بالای قنات اسبین قرار دارد و آب آن برای زمین های زراعی مورد استفاده قرار می گیرد و زراعت آبی بیشتر محدود به آب این قنات می گردد.

دو قنات دیگر به نام های « آب رنگ» و « آب در » در فاصله حدود 6 کیلومتری غرب وفس که رشته کوهی ( کوه دزلی) آن را از وفس جدا کرده است قرار دارند.

در نهایت پس از پایان فصل بهره برداری از این آب ها و از ماه آبان تا فروردین، همه ی این آبها به هم پیوسته و مسیری حدود 30 کیلومتر را به طرف شمال طی کرده و به رودخانه ی قره چای که مهمترین رودخانه منطقه است می ریزند. رودخانه قره چای با طول حدود 540 کیلومتر از آبخیزهای 15 کیلومتری جنوب شازند سرچشمه گرفته و به حوضه ی دریاچه نمک قم می ریزد.

علاوه بر قنات ها، در داخل روستا شش چشمه وجود دارد که در محله های « داران»، « مانداران»، « باغچه میران»، « مامرّی»، « رو» و « خیبر» قرار دارند. از این چشمه ها علاوه بر شستشو، برای مصرف شرب نیز استفاده می شود؛ میزان آب دهی این چشمه ها در سالهای مختلف، متفاوت می باشد.

منبع:

« منو گرافی روستای وفس»(پایان نامه دانشجویی)؛ حسین علی حاجیلو؛ بهار 1379؛ صفحات 4 تا 6